प्रस्तावना
भारतीय संस्कृतीत प्रत्येक व्रत, उपवास, पूजा आणि उत्सव यांचा एक वेगळा आध्यात्मिक आणि सामाजिक अर्थ असतो. हरतालिका व्रत हे विशेषत: महिलांसाठी अत्यंत प्रिय आणि पूजनीय मानले जाते. हिंदू पंचांगानुसार भाद्रपद महिन्यात शुक्लपक्षाच्या तृतीयेच्या दिवशी हे व्रत मोठ्या भक्तिभावाने साजरे केले जाते. विशेष करून महाराष्ट्र, उत्तर भारत, झारखंड व मध्यप्रदेश या प्रदेशांमध्ये याला मोठे महत्व आहे.
सन २०२५ मध्ये हरतालिका व्रत २७ ऑगस्ट २०२५ रोजी येत आहे. या लेखात आपण या व्रताची सविस्तर माहिती, पूजा पद्धती, इतिहास, धार्मिक महत्व तसेच आधुनिक काळात या व्रताचे योगदान यांचा अभ्यास करूया.
हरतालिका व्रत म्हणजे काय?
“हरतालिका” हा शब्द ‘हर’ (भगवान शिव) + ‘आलिका/आलिका’ (म्हणजे अपहरण करून नेणे) ह्या दोन शब्दांपासून तयार झाला आहे. स्कंद पुराणानुसार, माता पार्वतीने आपल्या सखींच्या मदतीने हिमालयापासून पळ काढून भगवान शंकराला पतीरूपाने प्राप्त करण्याचा संकल्प केला. त्या स्मरणार्थ हे व्रत प्रचलित झाले.
हे व्रत विशेषतः सुहासिनी स्त्रिया व कुमारिका मुली करतात. विवाहित स्त्रिया हे व्रत आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्याकरिता करतात तर अविवाहित मुली भगवान शिवासारखा उत्तम वर मिळावा यासाठी हे व्रत करतात.
हरतालिका व्रत २०२५ मध्ये कधी आहे?
- 📅 तारीख: २७ ऑगस्ट २०२५
- 🪔 पंचांगानुसार: भाद्रपद शुक्ल तृतीया
- 🌅 पूजेचा शुभ मुहूर्त: सकाळी व संध्याकाळच्या वेळेत
यंदा २०२५ मध्ये भाद्रपद महिना विशेष शुभ मानला जात असून हरतालिकेच्या निमित्ताने उत्तर भारत, महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये विशेष उत्साह दिसून येईल.
हरतालिका व्रताची कथा (पौराणिक पार्श्वभूमी)
प्राचीन कथेनुसार, हिमालयाच्या कन्या पार्वतीचे विवाह विष्णूसोबत ठरवले गेले होते. पण पार्वती देवी मनापासून भगवान शंकरलाच पतीरूपाने इच्छित होत्या. विवाहाची गोष्ट निश्चित होताच पार्वतीने आपल्या सखीला दुःख सांगितले. त्या सखीने तिला सांगितले की, जर तू भगवान शंकराला खऱ्या अर्थाने पतीरूपाने मिळवू ईच्छित असशील तर नदीकाठी, वनात जाऊन कठोर व्रत कर.
पार्वतीने उपवास, जागरण, ध्यान, तपस्या करून भगवान शंकराला प्रसन्न केले. अखेरीस शंकर देवतेने तिचा विवाहाचा स्वीकार केला. त्या दिवसापासून हे व्रत स्त्रियांमध्ये रूढ आहे. म्हणून याला “हरतालिका” असे नाव मिळाले.
हरतालिका व्रताची पूजा पद्धती
तयारी
- सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि स्वच्छ वस्त्रे व साडी परिधान करावी.
- मंदिरात जाऊन भगवान शिव आणि पार्वतीला प्रदक्षिणा द्यावी.
- रात्रभर जागरण करण्याची प्रथा आहे.
पूजा साहित्य
- भगवान शिव-पार्वतीची मातीची मूर्ती
- बेलपत्र, धतूरा, दूर्वा
- नैवेद्य, फळे, पंचामृत
- फुले, हार, अगरबत्ती, दिवा
पूजा पद्धती
- शिव-पार्वतीच्या मूर्तीची स्थापना करावी.
- गंगाजल, दूध, दही, मध, घृत व शुद्ध जलाने अभिषेक करावा.
- बेलपत्र, फुले, धतूरा अर्पण करावे.
- स्त्रिया संध्याकाळी आरती करून कथा श्रवण करतात.
- रात्री जागरण करून शिव-पार्वतीचे भजन केले जाते.
उपवास नियम
- हे व्रत “निर्जळ उपवास” स्वरुपात केले जाते म्हणजे दिवसभर अन्न-पाणी न घेणे.
- काही स्त्रिया फळाहार व दूध ग्रहण करतात.
- प्रामाणिकपणे केलेला उपवास अधिक फलदायी मानला जातो.
हरतालिका व्रताचे महत्व
धार्मिक महत्व
- या व्रताने सौभाग्य वृद्धिंगत होते.
- पतीचे दीर्घायुष्य लाभते.
- अविवाहित मुलींना उत्तम वर मिळतो.
- हे व्रत केल्याने जीवनातील दुःखे, विघ्ने आणि अडथळे दूर होतात.
सामाजिक महत्व
- महिलांना श्रद्धा, एकत्रितता, सामूहिकता यांचे बळ मिळते.
- स्त्रीशक्तीच्या संघटनाची प्रेरणा मिळते.
- परिवारातील बंध अधिक दृढ होतात.
मानसिक आणि आध्यात्मिक महत्व
- उपवासामुळे आत्मसंयमाची साधना होते.
- जागरण व भजनामुळे मनाची एकाग्रता वाढते.
- भक्ताला अंतर्मनात शांति आणि समाधान प्राप्त होते.
२०२५ मधील हरतालिकेचे विशेष महत्व
२०२५ हे वर्ष भारतीय समाजामध्ये अनेक बदलाचे वर्ष ठरत आहे. तंत्रज्ञान, सोशल मीडिया, आर्थिक अडचणी, पारिवारिक जबाबदाऱ्या यांमध्ये महिलांना संतुलन साधावे लागत आहे. अशा वेळी हरतालिका व्रताचे अध्यात्मिक आणि सामाजिक महत्व अधिक अधोरेखित होते.
१. डिजिटल युगात परंपरांचा जप
– Online पूजा, ई-पंचांग, डिजिटल कथा ऐकून सुद्धा लोक या परंपरा जपत आहेत.
२. आधुनिक महिला आणि सांस्कृतिक नाळ
– काम करणाऱ्या महिला, उद्योजक स्त्रिया सुद्धा हे व्रत काटेकोर उपवासाने करत आहेत.
३. पर्यावरणपूरक साजरा
– मातीच्या मूर्ती, नैसर्गिक रंग, सेंद्रिय फुले वापरून हरतालिका साजरी करण्याची नवीन पद्धत २०२५ मध्ये लोकप्रिय होईल.
४. समाजातील एकता
– समाजातील विविध जाती-धर्माच्या महिला एकत्रित येऊन शिव-पार्वती पूजन करतात.
वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्टी
- हरतालिकेच्या रात्री सामूहिक भजन-कीर्तनाचे आयोजन होते.
- महिलांचे गटाने पूजन करून समाजात एकोपा वाढतो.
- काही ठिकाणी नृत्य-भजनाच्या कार्यक्रमांतून उत्सवमय वातावरण निर्माण केले जाते.
निष्कर्ष
हरतालिका व्रत २०२५ हे फक्त एक धार्मिक अनुष्ठान नसून स्त्रियांच्या आत्मिक शक्तीचे प्रतिक आहे. या व्रतामुळे विवाहबंधन टवटवीत राहते, जीवनात आनंद, समाधान व शांती मिळते. आजच्या आधुनिक युगातही स्त्रिया या व्रताच्या माध्यमातून भारतीय संस्कृतीचे जतन करीत आहेत. म्हणूनच हरतालिका व्रताला परंपरा, अध्यात्म, स्त्रीशक्ती आणि सामाजिक ऐक्याचे प्रतीक असे म्हणता येईल.