हेमंत करकरे यांच्या ‘इंजिन नंबर’ द्वारे भगवा दहशतवाद समोर आणण्याचे तपशीलवार वर्णन

हेमंत करकरे यांच्या ‘इंजिन नंबर’ वापरून भगवा दहशतवाद समोर आणण्याचे तपशीलवार वर्णन खालीलप्रमाणे आहे:

प्रस्तावना

२००८ साली महाराष्ट्रातील मालेगाव शहरात घडलेल्या मालेगाव बॉम्बस्फोटाच्या हल्ल्यात हेमंत करकरे यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. त्यांच्या नेतृत्वाखालील महाराष्ट्र अँटी-टेररिझम स्क्वाड (ATS) ने या हल्ल्याच्या तपासासाठी मोटरसायकलचा इंजिन क्रमांक (engine number) forensic विज्ञान वापरून पुनर्स्थापित केला. या माध्यमातून भगवा दहशतवादाशी संबंधित संशयित संघटनांपर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न झाला.

१. २००८ मध्ये मालेगाव बॉम्बधमाका – घटना आणि सुरुवातीचा तपास

• 29 सप्टेंबर 2008 ला मालेगावमधील भिकू चौकाजवळ एका मोटरसायकलवर बॉम्ब लावला गेला.
• या हल्ल्यात सहा जण ठार झाले आणि 100 पेक्षा अधिक जखमी झाले.
• प्राथमिक तपास महाराष्ट्र ATS कडे होता, ज्याचे नेतृत्व हेमंत करकरे यांनी केले. त्यांनी जलदगतीने तपास सुरू केला आणि एका महिन्याच्या आत महत्त्वाचे पुरावे मिळवले.

२. इंजिन क्रमांक प्राप्त करून मालकीचा शोध

• हल्ल्यात वापरलेल्या मोटरसायकलचा इंजिन नंबर मिटवण्याचा प्रयत्न झाला होता.
• करकरे यांच्या टीमने forensic तंत्रज्ञानाचा उपयोग करून हा क्रमांक पुनर्स्थापित केला.
• ती मोटरसायकल साध्वी प्रज्ञा सिंह ठाकूर यांच्या नावावर नोंदणीकृत असल्याचे आढळले.
• या आधारावर पुढील तपास सुरू झाला व मालेगाव हल्ला ‘भगवा दहशतवाद’ या संकल्पनेशी जोडला गेला.

३. आरोपींची ओळख व अभिनव भारत संघटनेशी दुवा

• साध्वी प्रज्ञा, ले. कर्नल प्रसाद पुरोहित आणि इतर ११ आरोपींवर Abhinav Bharat संघटनेशी संबंध असल्याचा आरोप झाला.
• ATS च्या मते, हा हल्ला हिंदू कट्टरवादाच्या विचारांवर आधारित असून मुसलमान लोकसंख्येवर निशाणा नव्हता असे सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.

४. जबाबदारी आणि MCOCA / UAPA अंतर्गत खटले

• आरोपींविरुद्ध UAPA, IPC आणि MCOCA अंतर्गत खटले दाखल करण्यात आले.
• 2009 मध्ये MCOCA मजकूर काढण्यात आला, पण नंतर मुंबई उच्च न्यायालयाने तो पुन्हा लावला.
• 2011 मध्ये तपास NIA कडे हस्तांतरित झाला.
• 2016 मध्ये NIA ने सुधारित आरोपपत्र दाखल केले, ज्यात MCOCA बाजूला ठेवण्यात आले होते.

५. अभिनव भारत व पुरोहितचा रोल

• ATS ने पुरोहित यांना संघटनेशी जोडले, ज्याने RDX पुरवठा केल्याचा आरोप केला गेला.
• आरोपींवर हिंदू राष्ट्र स्थापनेच्या कट्टर राजकीय आयडियोलॉजीचा आरोप होता.

६. NIA तपास व न्यायालयीन प्रक्रिया

• NIA ने ATS च्या काही आरोपांना नाकारले, परंतु UAPA व IPC अंतर्गत आरोप कायम ठेवले.
• 2018 पासून प्रकरणाचा न्यायालयीन ट्रायल सुरू झाला, 323 साक्षीदार तपासले गेले, ज्यामध्ये अनेक जबाब ‘hostile’ झाले.
• अंतिम साक्षात्कार 19 एप्रिल 2025 रोजी पूर्ण झाला.

७. विशेष NIA कोर्टाचा 31 जुलै 2025 रोजीचा निकाल

• मुंबईमधील विशेष NIA न्यायालयाने सर्व 7 आरोपी – साध्वी प्रज्ञा, ले. कर्नल पुरोहित व इतर – बेकायदेशीरता आणि पुराव्यांच्या कमीतेचा दाखला देत निर्दोष (acquitted) घोषित केले.
• कोर्टाने इंजिन नंबर मिटवलेले असल्याचा व मालकी सिद्ध करणारा पुरावा अपूरा असल्याचे नमूद केले.
• जखमी संख्या व इतर सीन बदलांवरून देखील पुरावा अपूरा आढळला.
• इस्लामी नमाज घेत असलेल्या व्यक्तींवर धर्माधारित निशाणा साधल्याची टीका समोर आली.

८. इंजिन क्रमांकाचा forensic महत्त्व

• इंजिन क्रमांक पुनर्स्थापित करणे हा ATS चा प्राथमिक forensic टप्पा होता.
• हा क्रमांक थेट मोटरसायकलच्या मालकाला शोधण्यात उपयुक्त ठरला.
• या आधारावर भगवा दहशतवाद संकल्पनेला धार मिळाली व पुढील तपासाला दिशा मिळाली.

९. सारांश

• मध्यवर्ती मुद्दा हा forensic तंत्राने इंजिन क्रमांक पुनर्स्थापित करून मोटरसायकल मालकी शोधणे हा होता.
• करकरे यांच्या ATS ने पहिल्यांदा “भगवा दहशतवाद” संकल्पनेला सार्वजनिक व सरकारी चौकटीत अमलात आणले.
• NIA तपासानंतरही UAPA आरोप कायम, पण न्यायालयीन निकालामुळे पुढील तपास अपुरे ठरले आणि सर्व आरोपी निर्दोष झाले.

१०. निष्कर्ष

• forensic तपासामुळे केसमध्ये दिशा बदलेली असली तरी पुराव्यांच्या अपुरेपणामुळे न्यायालयाने आरोपींना मुक्तता दिली.
• या प्रकरणाने भारतीय तपास यंत्रणेमध्ये forensic तंत्रज्ञानाच्या महत्त्वाचा वापर आणि “भगवा दहशतवाद” या संकल्पनेवर राष्ट्रीय स्तरावर चर्चा उभारली.