अमरावती जिल्ह्यातील एका ग्रामीण भागात राहणारी एक दहा वर्षांची मुलगी, तिच्या तब्येतीला गेल्या चार महिन्यांपासून वेगळाच त्रास सुरू होता – अपचन, मळमळ, सतत उलट्या, पोटात दुखणे, आणि भूक न लागणे. बघता बघता तिच्या घरच्यांनी अनेक डॉक्टरांकडे फेऱ्या मारल्या, वेगवेगळ्या चाचण्या केल्या. काही डॉक्टरांनी अॅसिडिटीचा त्रास समजून औषधोपचार केले, पण काहीच फरक पडला नाही.
एक धक्कादायक सत्य: केसांचा गोळा
शेवटी तिला अमरावतीच्या एका बालरोग शस्त्रक्रिया तज्ज्ञांकडे नेण्यात आले. तपासणीनंतर डॉक्टरांना तिच्या पोटात साधारण एक किलो वजनाचा केसांचा गोळा आढळला. शस्त्रक्रियेद्वारे हा गोळा बाहेर काढण्यात आला.
हे ऐकताना अनेकांना हे विचित्र वाटेल, पण हे वास्तव आहे. या प्रकाराला वैद्यकीय भाषेत Trichobezoar म्हणतात आणि जेव्हा एखादी व्यक्ती केस खात राहते तेव्हा, हे केस पोटात जमा होऊन मोठा गोळा तयार करू शकतात. केस न पचल्यामुळे ते तिथेच साचतात.
त्रिकोफेजिया म्हणजे काय?
त्रिकोफेजिया (त्रिकोफेजिया) म्हणजे केस खाण्याची सवय. सहसा मानसिक आजारांमुळे किंवा मनाच्या असंतुलितपणामुळे मुलं किंवा मोठे वेळोवेळी केस चघळतात, खातात. ह्या विघातक वर्तनामुळे पचनसंस्थेमध्ये केस जमा होतात. याचे पुढील टप्प्यावर रूपांतर त्रिकोफेजिया किंवा रॅपन्झेल सिंड्रोम मध्येही होऊ शकते.
त्रिकोफेजिया च्या मूळ कारणांमध्ये:
- मानसिक तणाव, नैराश्य, किंवा चिंता
- बालकांमध्ये मानसिक अस्थिरता, आई-वडिलांचे भांडण, दुर्लक्ष
- ऑब्सेसिव्ह कंपल्सिव्ह डिसऑर्डर (OCD) किंवा इतर मानसिक विकृती
त्रिकोफेजिया ची चिन्ह आणि लक्षणे
त्रिकोफेजिया असलेली व्यक्ती किंवा मुलं बहुतेक वेळा खालील समस्यांचा सामना करतात:
- वारंवार अपचन, मळमळ
- पोटाच्या वरच्या भागात वेदना
- भूक मंदावणे/खाण्यात रस न रहाणे
- सतत उलट्यांची तक्रार
- वजन कमी होणे, अशक्तपणा
- काही वेळा पोटाचा आकार वाढलेला जाणवतो
निदान कसे करतात?
- क्लिनिकल हिस्त्री: नेमके लक्षणे, केस खाण्याची सवय आहे की नाही हे विचारलं जातं.
- सोनोग्राफी / अल्ट्रासाउंड: पोटात अस्वाभाविक गोळ्याची पुष्टी
- एक्स-रे किंवा सीटी स्कॅन: केसांचा गोळा कुठे आणि किती आहे हे पाहण्यासाठी.
- एंडोस्कोपी: थेट दिसणं शक्य असतं.
उपचार:
- शस्त्रक्रिया (Surgery): पोटात केस खूप मोठ्या प्रमाणात जमा झाले असतील, तर ती बाहेर काढण्याचा एकमेव उपाय म्हणजे ओपन किंवा लेप्रोस्कोपिक शस्त्रक्रिया.
- मानसिक समुपदेशन आणि थेरपी: या विकृतीच्या मुळाशी मानसिक/भावनिक समस्या असल्याने, मानसोपचार तज्ज्ञाच्या मदतीने काउंसलिंग, CBT (Cognitive Behavioral Therapy) उपयुक्त ठरते.
- कौटुंबिक सहकार्य: घरच्यांनी समजून घेतलं, सातत्याने संवाद साधणं आणि भावनिक आधार देणं महत्त्वाचं आहे.
लहान मुलांमध्ये त्रिकोफेजिया का होते?
- उत्कंठा, चिंता किंवा मानसिक अस्थिरता किंवा
- घरातील तणाव, आकस्मिक घटना, किंवा पालकांचे दुर्लक्ष
- मुलांनी एकमेकांना अनुकरण करणं (Imitation)
- काही वेळा केवळ उत्सुकतेपोटीही ही सवय लागते
त्रिकोफेजिया आणि ट्रायकोटिलोमेनिया (केस उपटण्याची सवय):
- ट्रायकोटिलोमेनिया : स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या डोक्यावरील, भुवया, पापण्या इ. केस सतत उपटनं ही सवय
- त्रिकोफेजिया: उपटलेले केस किंवा इतर अक्षरश: केस तोंडात घेणे आणि कुठेतरी गिळणे
दोन्ही disorders सहसा एकत्रही दिसतात.
समाजातील जागृतीची गरज
- माध्यमातून, शाळेत, गावपातळीवर मुलांना, पालकांना आणि शिक्षकांना मानसिक आरोग्य शिक्षण देणे अत्यावश्यक आहे.
- मुलांच्या वर्तनात अचानक बदल झाला असेल, खाण्यापिण्यात गडबड असेल, वजन कमी होत असेल तर हा त्रास दुर्लक्षित करु नका.
- उपचार योग्य वेळी झाले तर बरे होऊ शकते.
टिप्स: पालकांसाठी
- मुलांसोबत दररोज संवाद साधा; त्यांच्या समस्या, शंका समजून घ्या.
- मानसिक तणाव, शारीरिक भावना व्यक्त करू द्या; त्यांना ऐकून घ्या.
- त्यांच्या वर्तनात बदल जाणवला, डोकेदुखी, पोटदुखी सतत होत असेल तर तज्ज्ञांना दाखवा.
- केस उपटणं किंवा खाणं दिसलं तर लाज न मानता मानसोपचार तज्ञाची वेळेत मदत घ्या.
वैद्यकीय तथ्ये आणि आकडेवारी
- त्रिकोफेजिया हा विकार मुलींपेक्षा मुलांमध्ये कमी प्रमाणात आढळतो.
- जगभरात अनेक बालकांमध्ये हे विकार प्रामुख्याने ५-१५ वयोगटात दिसतात.
- मोठ्या प्रमाणात केस जमा झाल्यास, शस्त्रक्रिया हाच उपाय आहे.
लोककथांतील ‘रापुन्जेल सिंड्रोम’
- अगदी Disney गोष्टीतील Rapunzel प्रमाणे, मोठा केसांचा गोळा तोंडापासून आतड्यांपर्यंत पोहोचतो – यालाच ‘ट्रायकोटिलोमेनिया
- ’ असे म्हटले जाते.
- या विकाराचा उल्लेख अतिशय दुर्मिळ आणि वैशिष्ट्यपूर्ण समजला जातो.
अमरावतीच्या मुलीचं उदाहरण: आरोग्य व्यवस्थेचा संदेश
- अमरावतीच्या मुलीवर योग्य वेळी शस्त्रक्रिया करुन केसांचा गोळा बाहेर काढण्यात आला, आणि आता ती उपचारानंतर बरी आहे.
- योग्य निदान आणि समुपदेशन यांच्या मदतीने अशा प्रकरणांमध्ये सकारात्मक बदल घडवता येतो.
निष्कर्ष
- केस खाणं हा काही साधा शौक किंवा सवय नाही — हे एक मानसिक विकार आणि शारीरिक गंभीर परिणाम घडवणारा आजार आहे.
- वेळीच योग्य उपचार, मानसोपचार, आणि घरच्यांचा पाठिंबा घ्यावा.
- समाजापर्यंत ही माहिती पोहोचवणं, लहान वयातच लक्षणं ओळखून उपाययोजना करणं महत्त्वाचं आहे.