सुमारे ४० वर्षांच्या सहवासानंतर कोल्हापूर जिल्ह्यातील नांदणी गावातील महादेवी हत्तीण अखेर गुजरातमधील वनतारा ‘रिलायन्स अंबानी’ ट्रस्टच्या पशु पुनर्वसन केंद्रात रवाना झाली. हत्तीण आणि गावकऱ्यांमधील हा मानवी-प्राणी संबंध, याद्वारे निर्माण झालेले भावनांचे बंधन, तसेच परंपरा आणि कायदा यातील संघर्ष, पाळीव प्राण्यांचे हक्क, उच्च न्यायालय आणि सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्णय, ग्रामस्थांची अस्वस्थता, पोलिसांसह सरकारी कामगिरीतील अडथळे – यांचे सगळे पदर हा प्रसंग स्पष्ट करतो.
नांदणी मठ, महादेवी आणि गावकरी – चार दशकांची सोबत
- नांदणी मठातील महादेवी हत्ती १९८५-९० पासून गावात होती, जैन धर्मीयांच्या धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये, उत्सवात व यात्रेत तिचा मिरवणूक, पूजन आणि गावाच्या काळजीरक्षक म्हणून मान होता.
- गावातील लहान मुलांपासून वृद्धांपर्यंत प्रत्येकाने या हत्तीणीला आपल्या कुटुंबाचा एक भाग मानले.
- महादेवीच्या काळजीसाठी मठातील विशिष्ट व्यक्ती जबाबदार होत्या. तिचे आरोग्य, आहार, धार्मिक विधी व माया यांसाठी विशेष प्रयत्न व्हायचे.
कसा निर्माण झाला वाद?
- महादेवीच्या वापरावर वन विभाग, प्राणी संरक्षण संस्था व ‘पेटा’ (PETA) यांनी आक्षेप घेतला.
- हत्तीणीचे आरोग्य, मानसिक स्थिती, आणि तिच्यावर लादल्या जाणार्या शारीरिक कष्टांविषयी मदतीसाठी PETA न्यायालयात गेली.
- आरोप: महादेवीला परवाना न घेता मिरवणुकीसाठी वापरलं गेलं, तिच्या पायात साखळ्या, दीर्घ काळ बंदिस्त ठेवणं, आहार-आरोग्यात हलगर्जी, कधी कधी पाठीवर जड होद (howdah), मोठ्या मंडळींना किंवा लाऊडस्पीकर्स वगैरे वापर.
- गावकऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, तिच्यावर अतिशय प्रेमाने व धार्मिक भावनांनी सांभाळ केला जात असे.
कायदेशीर लढाई – हत्तीण विरुद्ध परंपरा
- कोर्टामध्ये दोन्ही बाजूने युक्तिवाद सादर.
- मठ आणि ग्रामस्थांचा युक्तिवाद: महादेवी त्यांच्या धर्म, श्रध्दा, परंपरेचा अभिन्न भाग, तिच्या शिवाय धार्मिक विधी अपूर्ण!
- दुसरीकडे, PETA व प्राणी संरक्षणांचे प्रतिपादन: कोणत्याही परंपरेपेक्षा प्राण्याचा हक्क मोठा. तिच्या आरोग्यास, स्वातंत्र्यास प्राधान्य द्या.
- उच्च न्यायालय आणि सर्वोच्च न्यायालयाचा स्पष्ट आदेश: महादेवीचं पुनर्वसन वनतारा (गुजरात) येथे व्हावे. तिला नैसर्गिक, मोकळे, अन्य हत्तींसोबतचं, आधुनिक वैद्यकीय व नैसर्गिक वातावरण आवश्यक आहे.
निरोपाचा दिवस – गावात भावनांचा पूर
- न्यायालयीन आदेश आल्यानंतर ग्रामस्थांनी मिरवणूक काढली.
- हत्तीण सजवली – फुलांनी व झुंबरांनी, पारंपरिक संगीत, शंख, घंटा.
- लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सगळे लोक रडत होते, “लढायचं, भिडायचं महादेवीसाठी” अशी घोषणाबाजी चालू होती, तरी प्रत्येकाच्या डोळ्यात पाणी.
- गावकरी आणि मठातील भक्त, ३३-४० वर्षांची सोबत संपल्याचा दु:खद अनुभव घेत होते.
गोंधळ, दगडफेक आणि पोलिसांचा हस्तक्षेप
- मिरवणुकीच्या वेळी काही तरुण उद्रिक्त झाले, पोलिसांच्या वाहनावर दगडफेक केली, गोंधळ घातला.
- पोलिसांनी हस्तक्षेप करत जमाव पांगवण्यासाठी लाठी चार्ज केला; १०-१२ पोलीस जखमी झाले.
- सरकारी गाड्यांचं नुकसान, काही ग्रामस्थांवर गुन्हे दाखल.
- वातावरण तणावपूर्ण, परंतु नंतर शांतता प्रस्थापित.
वनतारा काय आहे?
- गुजरातमधील जामनगर येथे रिलायन्स फाउंडेशनच्या माध्यमातून तयार केलेलं Vantara Wildlife Rescue & Rehabilitation Centre – ३५००+ एकरवर पसरलेलं जगातील सर्वात मोठं प्राणी पुनर्वसन केंद्र.
- आधुनिक सुविधा (MRI, हायड्रोथेरपी, मोठा परिसर, अन्य हत्तींसोबत वावरण्याची संधी).
- सर्वोच्च न्यायालयाने प्रिय प्राण्याच्या योग्य काळजीसाठी वनतारामध्ये कायमची व्यवस्था केली.
महत्त्वाचे सामाजिक-सांस्कृतिक आणि कायदेशीर पैलू
१. भावना विरुद्ध कायदा:
- “प्राण्यांची निव्वळ मालमत्ता/वस्तू म्हणून वागणूक सुसंगत नाही; त्यांच्या आरोग्यावर सर्वोच्च प्राधान्य हवं” – न्यायालय
- गावकऱ्यांना दु:ख, पण आधुनिक भारताच्या न्याय संस्थानं पशूकल्याण-कायद्यास प्राधान्य दिले.
२. भारतीय परंपरा आणि धर्म
- हत्तीणीचे मठाशी, गावासोबतचे भावनिक नाते, श्रद्धा आणि संस्मरणांचे महत्त्व
- गावात ७,००० पेक्षा अधिक लोक रस्त्यावर – “महादेवी आमची परंपरा!”.
३. पशू हक्क, न्याय आणि परोपकार
- कोर्टाने “parens patriae” म्हणजेच ‘मूक प्राण्यांचे पालक’ म्हणून आपला अधिकार वापरला. हत्तीणीला स्वतंत्र, सुरक्षित व स्नेही जीवन देण्याची जबाबदारी ओळखली.
संपूर्ण प्रकरणातील शिकवण
- ग्रामीण भारतात प्राण्यांशी असलेली आत्मीयता, धार्मिक भावनिक गुंतवणूक आणि आधुनिक कायदा-न्याय याचा संघर्ष अधोरेखित होतो.
- प्राणी कल्याण, नैतिकता आणि न्यायालयीन आदेशांची अंमलबजावणी या सगळ्या बाजू समजावून सांगतात की प्रगती ही फक्त सर्वंकष न्यायाच्या, निर्भय आनंदाच्या पर्यंत जाते.