प्रस्तावना
गणपती बाप्पा मोरया! हा जयघोष ज्या वेळी महाराष्ट्राच्या गल्लोगल्ली किंवा भारतातील कोणत्याही शहरात गुंजतो, तेव्हा वातावरण भक्तिमय आणि उत्साही होते. गणेश चतुर्थी हा हिंदू संस्कृतीतील अत्यंत महत्त्वाचा उत्सव आहे. भगवान गणपती यांचा जन्मोत्सव म्हणून साजरा होणारा हा सण केवळ धार्मिक नाही, तर सामाजिक, सांस्कृतिक आणि पर्यावरणीय दृष्टिकोनातूनही अनन्यसाधारण महत्त्व राखतो.
सन २०२५ मध्ये गणेश चतुर्थी २७ ऑगस्ट रोजी येत आहे. दरवर्षी भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला सुरू होणारा हा उत्सव अनंत चतुर्दशीपर्यंत (१०/११ दिवस) मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. या ब्लॉगमध्ये आपण गणेश चतुर्थीचा इतिहास, महत्व, परंपरा आणि बदलणारे स्वरूप याबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया.
गणेश चतुर्थीचा उद्गम आणि धार्मिक महत्त्व
गणपती हे प्रथमपूज्य देव आहेत. प्रत्येक धार्मिक विधीच्या आधी गणपतीचे आवाहन केले जाते. हिंदू पुराणकथेनुसार शिवपार्वतीच्या पुत्राचा जन्म भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला झाला आणि याच दिवसापासून हा उत्सव पाळण्याची प्रथा सुरू झाली.
पुराणातील संदर्भ
- शिवपुराण व स्कंदपुराण मध्ये गणेशाची महती सविस्तर वर्णन केली आहे.
- गणेश हे विघ्नहर्ता, बुद्धीचे अधिपती आणि मंगलकारी म्हणून ओळखले जातात.
- त्यांची पूजा केल्याने मनातील नकारात्मकता नष्ट होऊन सकारात्मक बदल घडतो.
भारतातील गणेश चतुर्थी: लोकमान्य टिळकांचे योगदान
गणपती उत्सवाचे सार्वजनिकरण करण्याचे श्रेय लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांना जाते.
१८९३ साली त्यांनी या सणाला सामाजिक व राजकीय चळवळीचे रूप दिले. घरगुती गणपतीतून सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरू झाला आणि लोकशिक्षण, सामाजिक ऐक्य व स्वातंत्र्यलढा यामध्ये गणेशोत्सवाने महत्त्वाची भूमिका बजावली.
२०२५ मधील गणेश चतुर्थीचे महत्त्व
सन २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप अधिक महत्त्वाचे आहे.
- डिजिटल आणि जागतिकीकरणाचा प्रभाव
- ऑनलाइन “Live Darshan”, ई-आरती, डिजिटल मूर्ती बुकिंग, पर्यावरणपूरक सजावट या संकल्पना झपाट्याने वाढल्या आहेत.
- परदेशात राहणारे भारतीय मंडळेदेखील ऑनलाईन गणेशस्थापना व आरतीत सहभागी होतील.
- पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव
- मातीच्या मूर्ती, नैसर्गिक रंग, पुनर्वापर होईल अशा सजावट सामग्रीला प्राधान्य दिले जात आहे.
- २०२५ मध्ये सरकार आणि स्वयंसेवी संस्थांकडून “Eco-Friendly Ganesh Festival” साठी विशेष मोहीम राबवली जाते आहे.
- सामाजिक सहभाग
- गणेशमंडळांतून शिक्षण, आरोग्य, रक्तदान शिबिरे, रोजगार मेळावे आयोजित केले जात आहेत.
- २०२५ मध्ये जनजागृती विषयांत “प्लास्टिक मुक्त भारत” आणि “पाणी वाचवा” या मोहिमांवर विशेष भर दिला जाणार आहे.
- आर्थिक दृष्टिकोन
- सजावट साहित्य, मूर्ती बनवणारे कारागीर, मिठाई उत्पादक, फुल विक्रेते, लाईट-साऊंड तंत्रज्ञ अशा हजारो लोकांना या उत्सवामुळे रोजगार मिळतो.
- २०२५ मध्ये डिजिटल पेमेंट पद्धतींचा उच्चांक गाठला जाईल.
सण साजरा करण्याची परंपरा
घरगुती गणपती
- १ ते ११ दिवस गणपतीची मूर्ती घरात प्राणप्रतिष्ठा करून बसवली जाते.
- सकाळ-संध्याकाळ आरती, मंत्रोच्चार, नैवेद्य, मोदकांचा प्रसाद यामुळे वातावरण भक्तिमय होते.
सार्वजनिक गणपती
- मोठ्या पंडालांत सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम, नाटक, नृत्य, संगीत, सामाजिक उपक्रम आयोजित केले जातात.
- शिवाजी पार्क, लालबागचा राजा, श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती यासारखी मंडळे देश-विदेशात प्रसिद्ध आहेत.
आरती आणि भजने
- गणेशाची आवडती आरती, अभंग, गाणी आणि भजने गाऊन भक्त गणेशभक्तीत रंगून जातात.
- गणपती बाप्पाला आवडता नैवेद्य म्हणजे “मोदक”. २०२५ मध्ये चॉकलेट, ड्रायफ्रूट, मिलेट बेस्ड “हेल्दी मोदक” खास आकर्षण राहतील.
अनंत चतुर्दशी आणि विसर्जन
संपूर्ण १०/११ दिवस झाल्यानंतर गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या! अशा जयघोषात विसर्जन सोहळा पार पडतो.
२०२५ मध्ये विसर्जनासाठी कृत्रिम तलाव व मोबाईल टाक्या मोठ्या संख्येने उपलब्ध करून दिल्या जातील, जेणेकरून पर्यावरणावर परिणाम कमी होईल.
गणेशोत्सवाचे आधुनिक स्वरूप
- डिजिटल स्पर्धा: ऑनलाइन आरती स्पर्धा, चित्रकला, निबंधलेखन यांना प्रोत्साहन.
- ग्रीन टेक्नॉलॉजी: इलेक्ट्रिक लाइटिंग, सौर उर्जेवर चालणारे पंडाल.
- सांस्कृतिक आदानप्रदान: महाराष्ट्राबाहेर तसेच परदेशी भारतीय समुदायात गणेशोत्सव साजरा करून सांस्कृतिक बंध दृढ होतात.
निष्कर्ष
गणेश चतुर्थी हा केवळ धार्मिक सण नसून एक सांस्कृतिक उत्सव, सामाजिक एकतेचा धडा आणि पर्यावरणपूरक जीवनशैलीचा संदेश देणारा पर्व आहे.
सन २०२५ मधील गणेशोत्सव तंत्रज्ञान, पर्यावरण आणि सामाजिक जबाबदारी या तीन स्तंभांवर आधारित असेल. आपण सर्वांनी गणेश बाप्पाचे स्वागत करताना परंपरेला न्याय देत आधुनिकतेचा स्वीकार करणे गरजेचे आहे.
🙏 गणपती बाप्पा मोरया, मंगलमूर्ती मोरया! 🙏