२००८ सालच्या मालेगाव बॉम्बस्फोटाची पार्श्वभूमी:
२९ सप्टेंबर २००८ रोजी रात्री ९:३० च्या सुमारास नाशिक जिल्ह्यातील मालेगाव शहरातील भीकू चौक या वर्दळीच्या, मुख्यतः मुस्लिम बहुल भागात स्फोट झाला. हा स्फोट LML फ्रीडम मोटरसायकलमध्ये करण्यात आला होता. या स्फोटात सहा नागरिकांचा मृत्यू झाला व १०० हून अधिक लोक जखमी झाले. मृत्यू पावलेल्या नागरिकांमध्ये सय्यद अझहर मुश्ताक, शेख युसुफ, शेख राकिब, शेख मुस्तफा, शगुफ शेख लियाकत, इरफान खान आणि हारुन शहा यांचा समावेश होता.
प्राथमिक तपास आणि आरोप:
महाराष्ट्र ATS (Antiterrorism Squad) ने या घटनेची चौकशी सुरू केली. सुरुवातीच्या तपासात हा स्फोट धार्मिक तेढी निर्माण करण्याच्या हेतूने घडवून आणल्याचा संशय व्यक्त करण्यात आला. सात मुख्य आरोपींची नावे उजेडात आली – साध्वी प्रज्ञा सिंह ठाकूर, कर्नल प्रसाद पुरोहित, रमेश उपाध्याय, अजय रहिरकर, सुधाकर चतुर्वेदी, समीर कुलकर्णी आणि सुधाकर धर द्विवेदी. या घटनेला ‘साफ्रन टेररिझम’ (भगवा दहशतवाद) या शब्दांशिवाय संबोधले गेले, आणि हा असा पहिलाच खटला ठरला ज्यात उजव्या विचारसरणीच्या गटाचा दहशतवादी कारवायांमध्ये सहभाग असल्याचे आरोप होते.
NIA (National Investigation Agency) ची दाखल आणि आरोपपत्र:
२०११ मध्ये ही केस NIA कडे सोपवण्यात आली. २०१६ मध्ये NIA ने चार्जशीट दाखल केली; २०१८ मध्ये खास NIA कोर्टाने सातही आरोपींवर UAPA (Unlawful Activities (Prevention) Act) तसेच IPC (Indian Penal Code) कलमे १२० (B), ३०२, ३०७, ३२४ व १५३ (A) अंतर्गत आरोप ठेवले.
कोर्टाचा निकाल आणि महत्त्वाचे मुद्दे:
३१ जुलै २०२४ रोजी NIAच्या (विशेष) न्यायालयात तिन्ही आरोपी निर्दोष ठरवण्यात आले. न्यायालयाने म्हटले की, आरोपींशी संबंध जोडणारे ठोस पुरावे प्रोसिक्युशनकडून दिले नाहीत. दोषारोपित करून सिद्ध करण्यास न्यायालय अपयशी ठरले. मोटारसायकल साध्वी प्रज्ञा ठाकूर यांच्याच मालकीची असल्याचा किंवा कर्नल पुरोहित यांनी बॉम्बची रचना केल्याचा कोणताही स्पष्ट पुरावा समोर आला नाही. साक्षींच्या जबाबांमध्ये साम्य आणि आकडेवारीत तफावत, मेडिकल प्रमाणपत्रांची छेडछाड, पंचनामा प्रक्रियेत त्रुटी, बोटांच्या ठशांचा व मोटारसायकलच्या चेसिस नंबरचा अभाव असे तांत्रिक दोष देखील नोंदवले. या प्रकरणी केवळ संशयावर अथवा नैतिक आधारावर गुन्हा सिद्ध करता येत नाही असे न्यायालयाने स्पष्ट केले.
ATS तपासाचे तपशील:
ATS ने दावा केला की स्फोटासाठी वापरण्यात आलेली LML फ्रीडम मोटरसायकल बनावट नंबर (MA 15 P4572) ने चालवली जात होती; इंजिन व चेसिस नंबर पूर्णपणे पुसले गेले होते. फॉरेन्सिक चाचणीनंतर मोटरसायकल साध्वी प्रज्ञा सिंह ठाकूर यांच्या मालकीची असल्याचे सांगून त्यांना ऑक्टोबर २००८ मध्ये अटक करण्यात आली. फोनेच्या रेकॉर्डवरून कर्नल श्रीकांत प्रसाद पुरोहित यांना नोव्हेंबरमध्ये अटक झाली. ‘अभिनव भारत’ या संस्थेचा सहभाग असल्याचा संशय देखील व्यक्त करण्यात आला.
कायदेशीर घडामोडी व निर्दोष मुक्तता:
ATS ने जानेवारी २००९ मध्ये १४ आरोपींविरुद्ध चार्जशीट दाखल केली व तिघांना मुख्य षडयंत्रकारी म्हणून दोषी ठरवले. MCOCA (Maharashtra Control of Organised Crime Act) अंतर्गत चे आरोप कोर्टाने पूर्वी नाकारले होते, पण मुंबई हायकोर्टाने २०१० मध्ये ते पुन्हा लादले. २०११ मध्ये NIAने या प्रकरणाचा ताबा घेतला. २०१६ मध्ये, NIAने सप्लिमेंटरी चार्जशीट दाखल करत साध्वी प्रज्ञा ठाकूर यांना दिलासा दिला. तरीही कोर्टाने तिच्यावर प्राथमिक सुनावणी ठेवली. २०१७ मध्ये दोघांना जामिन मंजूर झाला व डिसेंबरमध्ये MCOCA चे आरोप रद्द करण्यात आले.
साक्षी, सुनावणी आणि अंतिम निर्णय:
मार्च २०२२ मध्ये मुख्य साक्षीदार (निवृत्त लष्करी अधिकारी) कोर्टात कर्नल पुरोहितांना ओळखण्यात अपयशी ठरले. २०२३ पर्यंत ३२३ साक्षीदारांपैकी ३७ जणांनी आपली साक्ष बदलली. एप्रिल २०२५ मध्ये अंतिम सुनावणी पूर्ण झाली आणि ३१ जुलै २०२४ रोजी सर्व आरोपी निर्दोष मुक्त करण्यात आले.
निकालाचे पडसाद आणि प्रतिक्रिया:
साध्वी प्रज्ञा सिंह ठाकूर यांनी आपली संपूर्ण आयुष्य नाहक बर्बाद झाल्याचे सांगितले, “भगवा जिंकला,” असे बोलल्या. पीडितांचे वकील शाहिद नदीम यांनी उच्च न्यायालयात आव्हान देणार असल्याचे सांगितले. महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस म्हणाले, “आतंकवाद कधीच भगवा नव्हता, कधीच होणार नाही.” या निकालावर अजूनही विसंवाद आहे आणि उच्च न्यायालयाचा निर्णय निर्णायक ठरणार आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे:
- ९२ ते १०१ वरून जखमींची संख्या विवादित राहिली.
- मेडिकल प्रमाणपत्र, पंचनामा व तांत्रिक तपासणीत त्रुटी आढळल्या.
- आरोपींना दोषी ठरवण्यासाठी कोणतेच ठोस पुरावे मिळाले नाहीत; त्यामुळे फक्त संशयावर खटला चालवू शकत नाही, असे कोर्टाने स्पष्ट केले.
- “साफ्रन टेरर” या संज्ञेची वादळी चर्चा सुरु झाली.
- अजूनही खऱ्या गुन्हेगारांचा शोध अपूर्ण.