प्रस्तावना
कोल्हापूर जिल्ह्यातील शिरोळ तालुक्यातील नांदणी गावातील स्वस्तिश्री जिनसेन भट्टारक पट्टाचार्य महामहंत मठातील ‘महादेवी’ हत्तीण गेल्या ३४ वर्षांपासून मठाच्या धार्मिक समारंभात आणि भाविकांसाठी श्रद्धेचा विषय आहे. तिच्या पुनर्वसनावरून महाराष्ट्रभर संतापाची लाट निर्माण झाली आहे. उच्च न्यायालयाने महादेवीला गुजरातमधील ‘वनतारा’ पुनर्वसन केंद्रात हलवण्याचा आदेश दिल्यानंतर स्थानिक ग्रामस्थांकडून अभूतपूर्व मोर्चे, गाव बंद, आंदोलन आणि सर्वोच्च न्यायालयात याचिका अशी प्रकरणाची गती वाढली आहे.
‘महादेवी’ची पार्श्वभूमी
- महादेवी ही जैन परंपरेतील एक हत्तीण आहे. १९९२ साली (ती फक्त ४ वर्षांची असताना) तिला नांदणीच्या या १,२०० वर्ष जुन्या मठात आणले होते.
- ३४ वर्षांपासून महादेवी धार्मिक समारंभ, शोभायात्रा, पालखी, विविध दानाच्या कार्यात वापरली जात आहे. स्थानिक जैन समाज तिला कुंटुंबातील सदस्य मानतो. तिच्यासाठी खास आहार, उपचार केले जातात, असा मठ आणि गावकऱ्यांचा दावा आहे.
प्रकरणाचा प्रारंभ : प्रशिक्षिती, वेदना आणि न्यायालयीन संघर्ष
- ‘पेटा’सारख्या प्राणी हक्क संस्थांनी मठावर आरोप केले की, महादेवीवर अनुचित, अनारोग्यकारक व्यवहार केला जात आहे. तिच्या आरोग्याचा दर्जा घसरला आहे. तिच्या पायाची नखे वाढली आहेत, पायाला सूज आहे, पोटावर व्रण आहेत, ती एकटी पडली असून तणावाखाली आहे, असा पशुवैद्यकीय अधिकाऱ्यांचा आणि उच्चस्तरीय समितीचा अहवाल समोर आला.
- या पार्श्वभूमीवर मुंबई उच्च न्यायालय आणि सर्वोच्च न्यायालयाच्या समितीने प्रतिष्ठानच्या अधिकाराखालचा महादेवी हत्तीण गुजरातच्या ‘वनतारा’ (जामनगर) या खास पुनर्वसन केंद्रात तातडीने हलवावी, असा आदेश दिला. “प्राण्याचा गुणवत्तापूर्ण जीवनाचा हक्क हा धार्मिक विधीसाठी वापरण्याच्या अधिकारापेक्षा प्राधान्याचा आहे,” अशी ठाम भूमिका न्यायालयाने घेतली.
‘वनतारा’ पुनर्वसन केंद्र : काय आहे आणि तिथे काय मिळते?
- ‘वनतारा’ हे जामनगर, गुजरात येथील रिलायन्स फाउंडेशनवर आधारित ३,००० एकर परिसरातील आधुनिक प्राणी पुनर्वसन केंद्र आहे.
- येथे ४,७०० विविध प्राणी, २४०हून अधिक हत्ती, अत्याधुनिक पशु रुग्णालय, १४,००० चौ.फुटांचे हत्तींसाठी बनवलेले न्यूट्रिशन किचन, महसूल–अनुरूप विशाल मुक्त जागा आणि नैसर्गिक वातावरणातील पुनर्वसन योजना आहेत.
- येथे देशभरातील व जगभरातील जखमी, दुर्बल, अत्याचारग्रस्त हत्तींकडे, वाघ, मगर आदी वन्यजीवांकडे देखील योग्य उपचार व देखभाल केली जाते. महादेवीला येथे शारीरिक आणि मानसिक दोन्ही उपचार मिळणार, असे मानले जाते.
आंदोलने, मोर्चे व ग्रामस्थांचा विरोध
- न्यायालयाच्या आदेशानंतर गुजरातहून सहायक पथक नांदणीत पोहोचले आणि हत्तीण हलवण्यासाठी यंत्रणा सज्ज झाली, तेव्हा ४,०००-५,००० ग्रामस्थ, जैन समाज, धार्मिक अनुयायी रस्त्यावर उतरले.
- “लढायचं, भिडायचं, ते आपल्या महादेवीसाठी!” अशा घोषणांसह मूक मोर्चा, गाव बंद, मठाकडून सर्वोच्च न्यायालयात याचिका अशा पद्धतीने विरोध दर्शवण्यात आला. “हत्तीणीला कुठल्याही स्थितीमध्ये गुजरातला जाऊ देणार नाही” असा निर्धार ग्रामस्थांनी केलाय.
न्यायालयाचे निर्णय व सरकारचा हस्तक्षेप
- मुंबई उच्च न्यायालयाने धार्मिक विधीमुळे प्राण्याचा त्रास होणार असेल, त्याला धोका वाटत असेल, आरोग्य धोक्यात असेल तर त्याला वेगळ्या सुरक्षित ठिकाणी हलवणे आवश्यक असा ठाम निर्णय दिला.
- महाराष्ट्र–गुजरात दोन्ही राज्य सरकारचे वन्यजीव अधिकारी, पशुवैद्यकीय, पशु कल्याण संस्था महादेवीच्या हस्तांतरणात सहभागी आहेत.
- कोल्हापूर जैन मठाने मात्र हत्ती पोसण्याचे व तिला मानसिक आधार देण्याचे पुरावे व पशुवैद्यकीय प्रमाणपत्रे दाखवली आहेत. हे प्रमाणपत्र ते न्यायालयात सादर करत आहेत, आणि सर्वोच्च न्यायालयात पुन्हा लढण्याची तयारी केली आहे.
‘कॉर्पोरेट फायदे’ आणि कार्बन क्रेडिट्सचा वाद
- या घटनेत कार्बन क्रेडिट्स, कॉर्पोरेट फायद्यांशी ‘वनतारा’च्या संबंधावरही काही कार्यकर्त्यांकडून प्रश्न उपस्थित करण्यात आले. काहींचा सार्वजनिक आरोप आहे की, पशुवैद्यकीय पुनर्वसनाच्या नावाखाली मोठ्या कॉर्पोरेट हितसंबंध जोडले जात आहेत.
- मात्र वनतारा केंद्र आणि राज्य सरकार यांच्याकडून पुनर्वसनाच्या संपूर्ण प्रक्रियेतील पारदर्शकतेवर भर दिला जातो आहे. सर्व निर्णय न्यायिक आणि तज्ञांच्या अहवालावर आधारित असल्याचे म्हटले जाते.
दोन्ही बाजू : धार्मिक विरुद्ध पशूकल्याण
| मुद्दा | मठ, ग्रामस्थांची बाजू | पशूकल्याण संस्थांची बाजू / न्यायालये |
|---|---|---|
| महादेवीसाठी व्यवहार | पारंपरिक, सांस्कृतिक अटूट नाते | शारीरिक-मानसिक वेदना, आरोग्य धोक्यात |
| उपयोग | धार्मिक जत्रा, मिरवणूक, पूजा सण | नामांकित तज्ञांचे वैद्यकीय अहवाल – वेदना, तणाव |
| आरोग्य/आळणी | कालजीपूर्वक सकाळ–संध्याकाळी चाराज, उपचार | वाढलेली नखे, पायाला सूज, पोटावर जखमा |
| कायदेशीर प्रक्रिया | पशुवैद्यकीय प्रमाणपत्र, सर्वोच्च न्यायालयात याचिका | उच्च समित्यांचा देखरेख अहवाल, प्रत्यक्ष निरीक्षण |
| भावनिक व सामाजिक पातळी | ग्रामस्थ, अनुयायी महादेवीला कुटुंब समजतात | न्यायालय: प्राण्यांनाही ‘गुणवत्तापूर्ण जीवनाचा हक्क’ |
| प्रसारमाध्यम व जनप्रतिनिधी | व्यापक संभ्रम, स्थानिक राजकीय पक्षांचा हस्तक्षेप | पर्यावरण, प्राणी हक्क चळवळीचा आवाज |
वन्यजीवन पुनर्वसनाच्या सरकारी आणि खासगी सुविधा (भारत/महाराष्ट्र)
- भारतात वन्यजीव पुनर्वसन केंद्रे इंग्रजीत ‘सॅन्क्च्युरी’ किंवा ‘रेस्क्यू सेंटर’ म्हणून कार्यरत आहेत. महाराष्ट्रात ‘गोरखगड’, ‘नवेगाव’ (विदर्भ) हे स्थानिक छोट्या संख्येतील पुनर्वसन केंद्र आहेत. ‘वनतारा’ प्रमाणे मोठे, मल्टीस्पेशलिटी सुविधा असलेले केंद्र राज्यात किंवा देशात अपवादाने आहेत.
- वन्यजीव संरक्षण कायद्यांतर्गत (Wildlife Protection Act, 1972) प्राणीपुनर्वसन हे दबाव, आरोग्य, मानसशास्त्र, नैसर्गिक जीवनशैली, वैश्विक मानक या बाबींचा विचार करूनच केले जाते.
भविष्य आणि समाजमन
- महादेवीच्या भविष्याच्या प्रश्नावर सर्वोच्च न्यायालयाने अंतिम निर्णय घेतल्यानंतरच तिला वनताराला हलवले जाईल किंवा अन्य पर्याय शोधले जातील.
- घटनाक्रमात भावनिक, धार्मिक, सामाजिक, पर्यावरणीय आणि कायदेशीर सर्व बाजूंना समन्वय साधणे खूप महत्त्वाचे आहे.